Zdanie 5. typu - przegląd całości
Model 5 ma budowę „podmiot + czasownik + dopełnienie + orzecznik dopełnienia”; na miejscu orzecznika może stać sześć postaci — rzeczownik·przymiotnik·bezokolicznik bez to·bezokolicznik z to·-ing·imiesłów bierny (p.p.) —…
Wyjaśnienie
Model 5 ma budowę „podmiot + czasownik + dopełnienie + orzecznik dopełnienia”; na miejscu orzecznika może stać sześć postaci — rzeczownik·przymiotnik·bezokolicznik bez to·bezokolicznik z to·-ing·imiesłów bierny (p.p.) — a którą z nich wziąć, rozstrzyga stojący wcześniej czasownik.
A. Sześć postaci na miejscu orzecznika dopełnienia
Orzecznikiem dopełnienia bywa sześć postaci — rzeczownik·przymiotnik·bezokolicznik bez to·bezokolicznik z to·-ing·imiesłów bierny — i każda z nich inaczej wyraża zależność wobec dopełnienia (tożsamość·stan·czynność·bierność). Sześć postaci OC = rzecz. / przym. / bezokol. / z to / -ing / p.p. opanowuje się jednym zestawem.
| Postać orzecznika | Zależność znaczeniowa | Przykład |
|---|---|---|
| rzeczownik | tożsamość dopełnienia | They call him a genius. |
| przymiotnik | stan dopełnienia | The music makes me calm. |
| bezokolicznik bez to | czynność czynna (całość·sprawstwo) | I saw her leave. |
| bezokolicznik z to | prośba·oczekiwanie·zgoda | He asked me to stay. |
| imiesłów czynny (-ing) | czynność czynna (w trakcie) | I saw her leaving. |
| imiesłów bierny (p.p.) | stan bierny | I had my car repaired. |
- We named the puppy Coco. (Nadaliśmy szczeniakowi imię Coco.)
- The coffee kept me awake. (Kawa nie dawała mi zasnąć.)
- I felt someone touch my shoulder. (Poczułem, jak ktoś dotyka mojego ramienia.)
- She got her hair cut yesterday. (Ona wczoraj obcięła sobie włosy.)
B. Główne grupy czasowników dla każdej postaci
To, jaki orzecznik zostanie wzięty, rozstrzyga stojący wcześniej czasownik, więc trzeba uczyć się grupami czasowników, żeby w praktyce nie tracić pewności. Zwłaszcza przy czasownikach sprawczych (make/let/have) i postrzegania (see/hear/feel/watch) warto od razu opanować różnicę odcieni między bezokolicznikiem a -ing.
| Grupa czasowników | Orzecznik dopełnienia | Przykład |
|---|---|---|
| call, name, elect, appoint | rzeczownik | They elected him chairman. |
| make, keep, find, leave | przymiotnik | I found the book interesting. |
| make, let, have (sprawcze) | bezokolicznik bez to | She made me laugh. |
| see, hear, feel, watch (postrzegania) | bezokolicznik / -ing | I saw him run / running. |
| want, expect, ask, tell, allow | bezokolicznik z to | I want you to come. |
| get, have (sprawcze bierne) | imiesłów bierny | I had my phone fixed. |
- The teacher let us go home early. (Nauczyciel pozwolił nam wcześniej pójść do domu.)
- I heard the baby crying all night. (Słyszałem, jak dziecko płacze przez całą noc.)
- They expect us to arrive by 6. (Oni oczekują, że dotrzemy do szóstej.)
- She got her wallet stolen. (Skradziono jej portfel.)
C. Sposób rozpoznania orzecznika w kontekście
Najpierw sprawdza się, czy zależność między dopełnieniem a orzecznikiem jest czynna, czy bierna, a przy czynnej wybiera się bezokolicznik·z to·-ing zależnie od tego, czy czasownik należy do sprawczych, postrzegania, czy proszących. Gdy dopełnienie „znosi” czynność orzecznika, stawia się imiesłów bierny (p.p.).
| Kolejność | Pytanie | Rozstrzygnięcie |
|---|---|---|
| krok 1 | Czy dopełnienie wykonuje czynność orzecznika? | czynne → bezokol./z to/-ing / bierne → p.p. |
| krok 2 | Czy czasownik jest sprawczy (make/let/have)? | bezokolicznik bez to |
| krok 3 | Czy czasownik jest postrzegania (see/hear/feel)? | bezokol. (całość) / -ing (w trakcie) |
| krok 4 | Czy czasownik to want/ask/tell/expect? | bezokolicznik z to |
| krok 5 | Czy dopełnienie znosi czynność orzecznika? | imiesłów bierny (p.p.) |
- I had the mechanic check the engine. (Kazałem mechanikowi sprawdzić silnik.)
- I had the engine checked. (Oddałem silnik do sprawdzenia.)
- I want him to call me back. (Chcę, żeby on oddzwonił do mnie.)
- We watched the sun setting over the sea. (Patrzyliśmy, jak słońce zachodzi nad morzem.)
Najważniejsze punkty
- 1Na miejscu orzecznika dopełnienia stoi sześć postaci — rzeczownik·przymiotnik·bezokolicznik bez to·bezokolicznik z to·-ing·p.p. — a którą z nich wziąć, rozstrzyga stojący wcześniej czasownik: to jest sedno zdania 5. typu. (np. I want you to stay / I made you stay)
- 2Czasowniki sprawcze make/let/have biorą jako orzecznik dopełnienia bezokolicznik bez to — w zdaniu 5. typu to najczęstsze miejsce wątpliwości. (np. She made me laugh.)
- 3Po czasownikach postrzegania see/hear/feel/watch możliwy jest zarówno bezokolicznik (całość ujrzana), jak i -ing (ujrzane w trakcie), a różni je tylko odcień — proszę wyrobić sobie to wyczucie. (np. I saw him cross / crossing the street.)
- 4Gdy dopełnienie „znosi” czynność orzecznika, stawia się imiesłów bierny (p.p.), a have/get znaczy wtedy „zlecić·otrzymać, żeby coś zostało zrobione”: to sedno sprawstwa biernego. (np. I had my hair cut.)
- 5want/ask/tell/expect/allow biorą jako orzecznik dopełnienia koniecznie bezokolicznik z to i nie da się go zastąpić bezokolicznikiem bez to ani zdaniem z that — tej reguły trzeba przestrzegać. (np. I want you to come.)